Mijn zoontje kijkt naar een kinderprogramma.

“Politieman!” steekt een koter van wal. “Bakker!” Vult zijn buurman aan.

En zo gaat het door… “Brandweerman!”, “Ik ook politie!”. “Ik zou graag juf worden juf!”, vleit een meisje haar juf.

“ohhh, wie wil er nou juf worden?”, interrumpeert haar baldadige buurman. “Ik wil soldaat worden!”.

“Ik wil dolfijnentrainer worden!”, zegt de snotneus die afgelopen weekend waarschijnlijk naar het dolfinarium ging met zijn ouders.

“ohhh! Ik wil ook dolfijnentrainer worden!” vult zijn buurmeisje aan. “Ik ook!” zo corrigeert de eerste politieman zichzelf nog net op tijd.

Zonder dat zij het doorhadden werden zij een dankbare inleiding voor mijn column. Niet dat ik ter discussie wil stellen dat dolfijnentrainer een prachtig beroep is, met een ongeëvenaarde maatschappelijke en economische relevantie, maar als iedere kleuterklas over twintig jaar tenminste drie dolfijnentrainers produceert, investeer ik vanavond nog in aandelen Vitens.

Wat flauw Joep. Het zijn maar kinderen. Die moeten dromen.

Dat weet ik. Mijn kinderen – de oudste is nu twee – mogen de komende veertien jaar ook nog gewoon dat prachtige beroep van dolfijnentrainer najagen. Maar als ze dat op hun zestiende nog steeds doen begin ik me toch zorgen te maken.

Veel zestienjarigen weten nog niet wat voor werk ze over, pak ‘m beet, zes jaar willen doen. Veel inspirerende dertigjarigen overigens nog steeds niet. Tot die tijd kiezen ze dus vooral wat ze interessant vinden. Is dat zo’n drama?

Niet per sé. Dat er in Nijmegen jaarlijks tientallen filosofen en historici worden opgeleid voor ongeschoold werk is misschien wat suboptimaal, maar het valt in het kader van het intellectueel verheffen van het volk wat mij betreft te verantwoorden. Maar wat moeten we met het overschot van de honderden over het paard getilde managementwetenschappers die we jaarlijks produceren?

Hoe stimuleer je studenten om een ‘nuttige’ studie te gaan volgen? En als ze die studie hebben gekozen, hoe krijgt men het zover dat ze ook een beetje hun best doen?

In een maatschappij met een gezonde economie, waar 95% van de rijkdom dus niet in handen is van een kleine fractie dikke-nekken, geldt: ‘If you pay peanuts, you get monkeys’. Het omgekeerde is trouwens niet waar: exorbitante salarissen garanderen geen topvaardigheden, slechts graai-skills. Een salaris dat ruim 10x zo hoog is als dat van de schoonmaakster in dezelfde onderneming kan ik in ieder geval niet rechtvaardigen.

In het geval van studenten geldt volgens mij een variant op dit citaat: ‘Treat’m like dogs, you’ll get dogs‘. Zonder vrijheid en verantwoordelijkheid krijg je misschien prachtige synchroon-marcherende Noord-Koreaanse legers, maar geen geïnspireerde denkers die alternatieve paden durven te bewandelen. Braaf kwispelende bedrijfspoedels die precies de trucjes uit het boekje reproduceren. Op z’n best.

Hoe gaan we dan met onze studenten om? De open deur van ‘kwalitiatief goed en inspirerend onderwijs’ zal ik reserveren voor de discussie die hopelijk volgt. Volgens mij moet eventueel beleid in ieder geval grofweg de volgende drie zaken tot doel hebben:

1. Studenten te motiveren de mouwen op te stropen bij wat ze doen
2. Studenten die niet op de juiste plek zitten doorverwijzen
   en
3. Het systeem te verlossen van studenten die het zinloos belasten

Studenten op de juiste plek krijgen moet natuurlijk vooral gebeuren vóór de start van de studie. Het propedeusejaar moet studenten die niet op hun plek zitten daar zo vroeg mogelijk mee confronteren. Deze confrontatie verlost ons tegelijkertijd van studenten die het systeem zinloos belasten. Een student die slecht voorbereid een tentamen maakt – en dus laat nakijken – belast het systeem nodeloos intensief. Daarmee ga ik er natuurlijk vanuit dat een tentamen een waardige toets is, en dús niet multiple-choice.

Aan de andere kant, een student die twee jaar lang slechts 50% van de vakken volgt omdat hij er een bestuursfunctie of beginnend bedrijfje naast runt, haalt misschien evenveel studiepunten als de luie student. Het verschil is echter dat hij ook maar de helft van de practica en tentamens bijwoont, en het systeem daarom ook maar half belast. Een student die faalt voor de helft van de vakken die hij daadwerkelijk volgt (!!!) zit niet op de juiste plek en moet het misschien maar eens elders proberen. Dat scheelt kosten en frustraties. Het houdt docenten en de andere studenten gemotiveerd, en het maakt aanwezigheidsplicht en andere truttigheden overbodig.

En voor wat betreft alle studenten die ondanks alles toch nog steeds dolfijnentrainer willen worden… ik wil ook dolfijnentrainer worden.

Op 13 mei sprak Joep bovenstaande column uit voorafgaande aan een debat “Waarom wil ik dit?” georganiseerd door AKKUraatd, LSVb, Postelein en SPiN.

“Tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei herdenken we allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.”

Op de website van het comité is zelfs een toelichting te vinden op deze – in mijn ogen heldere – tekst. De toelichting gaat verder dan de tekst van het memorandum. Nadrukkelijk wordt geschreven dat het bij de Nationale Herdenking gaat om Nederlandse slachtoffers en niet om “de daders of buitenlandse slachtoffers”. Eigen slachtoffers eerst…

De zwart/wit visie van Loe de Jong*  op goed en fout in WOII wordt vrolijk doorgezet door het comité. Dat er ook goede Duitsers waren en dat niet iedere verzetsheld daadwerkelijk een held was, wil er niet in. Ook andere clubs die zich aanbemoeien tegen de landelijke en lokale ceremonies hebben een erg beperkt idee van herdenken. Gemeentes die gevallen Duitsers betrekken in hun herdenking worden bestookt met protest en voor de rechter gedaagd. Herdenken mag, mits aan de juiste mensen wordt gedacht.

Ik kan me niet aan de gedachte onttrekken dat de herdenking wordt toegeëigend door bepaalde groepen, Joodse belangenorganisaties en de bond voor verzetsstrijders voorop. Echter, velen die anders waren werden gedeporteerd door de Duitsers. Gehandicapten, zigeuners, Jehove getuigen, homo’s. Groepen die tijdens de plechtigheden onevenredig weinig aandacht krijgen. Dit terzijde, we moet voorkomen dat de herdenking een soort wedstrijd wordt in wie het ergst vervolgd is. Ook de chronische aversie tegen verzoening met toenmalige vijanden stoort mij mateloos. ‘Opdat wij niet vergeten’, blijkt in praktijk ‘opdat wij niet vergeven’.

Wat ook stoort in de werkwijze van het Nationaal Comité 4 en 5 mei, is het gebrek aan reflectie op het eigen adagium. ‘Opdat wij niet vergeten’ zou moeten doorwerken in ‘dit nooit weer’, maar oorlogen en mensenrechtenschendingen zijn aan de orde van de dag. Ook in het klein gaan uitsluiting, onderdrukking en discriminatie door. Recent haalde antisemitisme onder Marokkaanse jongeren het nieuws, schrikbarend om te zien hoe sterk aanwezig deze gevoelens zijn. Tegelijkertijd zien we dat allochtonen al jaar en dag geen baan krijgen als ze onder hun eigen naam solliciteren. Homo’s worden wijken uitgepest en nageroepen op straat. Transgenders horen op hun werk dat ze zich normaal moeten gedragen en raken vaak (tijdelijk) het contact met hun kinderen kwijt omdat zij niet kunnen omgaan met een vader die ineens moeder is of andersom. Waar is de reflectie van het comité op het heden en de toekomst? Hoe zinnig is herdenken zonder doorwerking op het hedendaagse?

Laten we lessen trekken uit het verleden. Laten we die grote afschuwelijke vervolging van iedereen die afweek in de ogen van Nazi Duitsland terugbrengen tot behapbare proporties. En laten we daaruit tenminste leren dat uitsluiting en discriminatie verkeerd en levensgevaarlijk zijn.

Ieder jaar rond de herdenking op 4 mei begint de discussie weer. Wie herdenken we? Hoe herdenken we? Men hoeft niet op te leggen wie wel of niet herdacht worden, dat bepaalt eenieder zelf. Laten we vooral zoeken naar een vertaalslag naar het dagelijks leven. Opdat ‘opdat wij niet vergeten’ geen holle frase maar een lijfspreuk wordt.

Joris Blaauw

*Loe de Jong schreef het 14-delige standaardwerk ‘het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog’. Veelgedeelde kritiek op De Jong luidde dat hij zich te sterk liet leiden door de begrippen ‘goed’ en ‘fout’. Verzetsmensen waren helden en Duitsers, moffenhoeren (Nederlandse meisjes die het aanlegden met Duitse soldaten) en NSB’ers waren fout. Nader onderzoek toonde aan dat dit onderscheid niet zo hard gesteld kon worden. Zoals altijd bleek de waarheid weerbarstiger en diverser dan op het eerste oog leek. Ook bleek dat De Jong de omvang van het verzet overdreven had, terwijl de omvang van collaboratie juist beperkt bleef in zijn werk.

Omdat ik naast mijn stage hier in Nieuw-Zeeland genoeg tijd heb, ik zelf geïnteresseerd was geraakt in de werking van Massive Open Online Courses (MOOC’s) en ik over een brede interesse beschik, ben ik begonnen aan twee van deze MOOC-cursussen: Macro-economics van de Melbourne Universiteit en Justice, een cursus die door Harvard wordt aangeboden. Vooral die tweede cursus blijkt bijzonder interessant, maatschappelijk relevant en zelfs toepasbaar op overheidsbeleid. Toevallig stuitte ik in één van de teksten over rechtvaardigheid op een voorbeeld waarover ik me in Nederland persoonlijk heb opgewonden, namelijk: de verhoging van de maximum rijsnelheid op snelwegen van 120 naar 130 kilometer per uur. Een mooi stukje symboolpolitiek zonder praktisch nut en bovendien zeer kostbaar – niet alleen financieel, maar ook qua gevolgen: het aantal gewonden en doden neemt hierdoor toe. Nu kun je van deze verhoging vinden wat je wilt, maar het vormt een prachtig voorbeeld om de utilitaristische rechtvaardigheidsbenadering toe te passen.

Utilitarisme
Het utilitarisme is een vorm van rechtvaardigheid die feitelijk inhoudt dat een actie rechtvaardig is, wanneer de hoeveelheid ‘pleasure‘ (genot) de hoeveelheid ‘pain‘ (pijn) voor de samenleving als geheel overtreft. De filosoof Jeremy Bentham heeft deze theorie van nutsmaximalisatie ontwikkeld. Volgens hem leeft de mens onder de twee soevereine meesters pijn en genot. Rechtvaardige acties worden gekenmerkt door de hoeveelheid genot voor de samenleving als geheel te maximaliseren. De kosten-baten analyse, die in beleid, politiek en economie (en misschien ook wel bij belangrijke levensbeslissingen!) regelmatig wordt gebruikt is hieruit voortgevloeid. Om de gevolgen van daden te kunnen meten, wordt de hoeveelheid pijn en genot voor de samenleving als geheel tegen elkaar afgewogen. En of dat nou expliciet of impliciet het geval is: deze afweging zorgt dat alles in geld wordt uitgedrukt.

De kosten en baten van 130 per uur    
Zou de regering-Rutte in 2012 ook een kosten-baten analyse hebben opgesteld? Ik vermoed bijna van wel, al heb ik geen idee hoe die eruit zou hebben kunnen gezien. Toch is het interessant om hierbij stil te staan. Expliciet, dan wel impliciet, heeft de regering-Rutte destijds namelijk een waarde in euro’s toegekend aan een mensenleven.

Het genot van de verhoging van de maximumsnelheid bestaat ruwweg uit verschillende onderdelen. Dagelijks kunnen vele duizenden mensen sneller met de auto reizen, wat geld en tijd uitspaart. Misschien neemt hierdoor de bedrijvigheid toe in Nederland. Bovendien zullen gezinnen blij zijn dat kostwinners meer tijd thuis kunnen besteden, zij zijn immers minder tijd kwijt aan het dagelijkse forenzen. Ten slotte hoeven mensen zich minder in te houden tijdens het rijden, wat het rijgemak zou kunnen vergroten (al vind ik dit persoonlijk betwistbaar). Stel, de hoeveelheid geluk voor de samenleving neemt door verhoging van de maximumsnelheid van 120 naar 130 kilometer toe met 10 miljoen euro per jaar, als je al deze zaken optelt (alle getallen zijn hier nattevingerwerk, het gaat meer om het gedachte-experiment).

De pijn van verhoging van de maximumsnelheid is eveneens vanzelfsprekend. De borden langs de snelwegen moeten vervangen worden, de regelgeving moet worden aangepast. Dit vergt al een flinke financiële investering, zij het eenmalig (stel: 2 miljoen euro, uitgesmeerd over 20 jaar = 100.000 euro per jaar). Het aantal gewonden neemt wellicht met veertig personen jaarlijks toe (met de medische kosten die dat met zich meebrengt, laten we zeggen: 40.000 euro per persoon x 40 = 1,6 miljoen euro) en er vallen gemiddeld vijf doden meer als gevolg van de verhoging van de maximumsnelheid, met alle gevolgen voor gezinnen en families. Voor de dodelijke slachtoffers geldt volgens het utilitarisme dat de kosten voor hun pensioenen, bijvoorbeeld, een besparing opleveren (een toename in geluk voor de rest van de samenleving).

Omdat de maximumsnelheid uiteindelijk is ingevoerd, betekent dit dat de voordelen opwegen tegen de nadelen. Qua kosten had ik de financiële investering en de gewonden al vastgesteld op 1,7 miljoen euro. Dat betekent dat 8,3 miljoen euro uitgespreid over vijf mensenlevens de waarde van een mensenleven bepaalt op 1,66 miljoen euro per mensenleven. Dat is de prijs die het kabinet-Rutte uiteindelijk – gewild of ongewild – op een mensenleven heeft gezet (nogmaals, de getallen zijn denkbeeldig, maar er is ergens een bedrag te destilleren).

De waarde van een mensenleven          
Ik vond het een interessant en veelzeggend voorbeeld. Als bestuurskundige onderken ik dat er moeilijke besluiten moeten worden genomen en dat ieder beleid uiteindelijk een afweging is van kosten en baten. Vaak zijn hier mensenlevens mee gemoeid. Misschien gaan besluiten niet altijd over leven of dood, maar ze gaan op zijn minst over de kwaliteit van mensenlevens. Als politiek (en dus als samenleving) moet je uiteindelijk altijd een afweging maken of de kosten opwegen de opbrengsten. Er zullen ook op een maximumsnelheid van 120 kilometer per uur meer doden vallen dan op een maximumsnelheid van 100 kilometer per uur, bijvoorbeeld. Eerder hadden wij als samenleving al de afweging gemaakt om de maximumsnelheid toch op 120 kilometer per uur en niet op 100 kilometer per uur te bepalen, ondanks de doden. Al was de waarde van een mensenleven in die afweging waarschijnlijk hoger uitgevallen dan die in de verhoging van 120 naar 130, omdat de relatieve opbrengsten kleiner zouden zijn (verwacht ik).

(Overigens worden deze afwegingen ook door bedrijven gemaakt, met gevolgen voor mensenlevens. Hoe veilig maken zij bijvoorbeeld hun auto’s voor de passagiers? Hoe vaak testen vleesproducenten de kwaliteit van hun vlees? Welke treinen worden door de NS aangeschaft?)

Ik wil niet het gebruik van een kosten-baten analyse in het algemeen afschieten. Het is een goed model voor besluitvorming en om in ieder geval een overzicht te krijgen van de (verwachte) gevolgen van een besluit of een actie. De vraag is echter of je expliciet een prijs op de waarde van een mensenleven mag en moet willen zetten. John Stuart Mill was de utilitarist die de stroming na de dood van Bentham humaniseerde door te stellen dat er ‘hogere’ en ‘lagere’ vormen van geluk zijn. Hij zou in dit voorbeeld aangeven dat het geluk dat voortvloeit uit een hogere maximumsnelheid (en dan vooral het geluk van het minder hoeven inhouden tijdens het rijden) een ‘lagere’, inferieure vorm van geluk is, die minder zwaar mee moet tellen in de kosten-baten analyse dan het verlies van mensenlevens. Immers, het overschrijden van morele grenzen brengt ook kosten met zich mee: ze werken verloedering voor de samenleving als geheel in de hand omdat grenzen vervagen. Hierdoor worden de kosten van een bepaalde actie of beleid vergroot. Deze toevoeging aan het utilitarisme maakt de kosten-baten analyse zoals die voortvloeit uit de theorie van Bentham menselijker.

Ik weet niet wat de prijs van een mensenleven zou moeten zijn. Gevoelsmatig blijft het cru om hier een waarde in euro’s op te zetten. Beleidsmakers, zowel binnen als buiten de overheid, moeten echter wel – al kunnen ze beter goed nadenken over hun casus voordat ze dit expliciet doen (wanneer immers uitlekt dat je de waarde van een menseleven op een bepaald bedrag hebt vastgesteld, bestaat de kans dat de samenleving hier verontwaardigd op reageert). Impliciet gebeurt het echter dagelijks. Het voorbeeld van de verhoging van de maximum rijsnelheid in Nederland illustreert dit.

 Dit artikel verscheen eerder op de site van Mart Waterval

Het onfatsoen in bovenstaand voorbeeld is weliswaar erg onsympathiek, maar relatief ongevaarlijk. Daar beperkt het zich helaas niet toe. Steeds vaker worden verdachten en veroordeelden met naam en toenaam in nieuwsberichten genoemd. In een uitzonderlijk geval heeft dit een functie, bijvoorbeeld wanneer het kan bijdragen aan de opsporing van de (vermoedelijke) dader. Daar kun je het met goede argumenten mee eens of oneens zijn, maar veelal is deze functie niet aan de orde. Risico’s zijn er echter altijd…

Nadat Volkert van der G. na zijn verschrikkelijke moord op Fortuyn met zijn volledige naam werd genoemd in de media, werd niet alleen zijn eigen (onschuldige) familie wekenlang bedreigd, maar ook andere gezinnen met dragers van dezelfde naam moesten het ontgelden. Er zijn blijkbaar tal van mensen in dit land die het nodig vinden om mensen uit het nieuws, maar ook hun naasten, te confronteren met stenen door ruiten. Ook sturen ze dreigbrieven met daarin hun wens tot het spelen van eigen rechter. Er zijn helaas maar een handvol labiele idioten nodig om voor veel ellende te zorgen.

Een ander voorbeeld waar meer terughoudendheid van de media de bevolking een dienst had kunnen bewijzen zijn de cartoonrellen. Een Deense cartoonist had het in zijn hoofd gehaald (sarcasm intended) om de heilige profeet af te beelden en zelfs de spot daarmee te drijven. Een handjevol licht ontvlambare imams had daarover hun woede en zelfs bedreigingen geuit. An sich een noemenswaardige gebeurtenis, een Scandinavische cartoonist wordt immers verketterd om een reden en op een wijze die naar westerse maatstaven hoogst ongebruikelijk en ontoelaatbaar is. Maar wat klein begon met slechts een handjevol moslimextremisten, groeide in een paar dagen uit tot grote rellen en demonstraties in binnen en buitenland. Het zou me niet verbazen als de betreffende tekenaar nog steeds ondergedoken zit. Nu is dit een voorbeeld dat de Nederlandse landsgrenzen overschrijdt, maar evengoed werd gevoed door grote gevestigde media. Kranten die hun solidariteit met de Deense krant (wiens redactie ook bedreigd werd) betuigden door de cartoons ook af te drukken dienden daarmee een legitiem doel: ze haalden de Deense krant uit de spotlights. Alle andere media hadden zichzelf echter de vraag moeten stellen: was het het waard om bij te dragen aan de hetze door specifieke informatie over de cartoonist en diens krant te vermelden? Helaas had men kunnen inschatten dat men op een kruitvat zat.

Analoog aan het bovenstaande kan ik nog even doorgaan: de naam van het Turkse pleegkind en diens lesbische pleegouders, een bedreigende videoboodschap van de haatbaarden van Sharia4Belgium of het “hypen” van Project X Haren.

Van een andere orde, maar in deze discussie niet minder interessant, is de succesvolle dorststaking van de Kameroense asielzoeker aan wie vorige week asiel werd verleend door staatssecretaris Teeven. Ik acht de kans groot dat het verdedigbaar is dat we deze asielzoeker een plaats in onze samenleving geven: iemand die tot dergelijke acties overgaat is vast niet zonder reden ten einde raad. Dat laat onverlet dat een overheidsorgaan op zijn minst de schijn hoog dient te houden dat het niet te chanteren is. Het is niet onwaarschijnlijk dat nieuwe afgewezen vluchtelingen dit voorbeeld zullen volgen, maar hoe lang gaat dat goed?

Landen moeten hun media in beginsel niet censureren. Verregaande persvrijheid is een vereiste voor een goed functionerende democratie. Het college bescherming persoonsgegevens (CBP) ziet er op toe dat de privacy van burgers wordt beschermd en daartoe zou censuur vanuit de overheid zich over het algemeen moeten beperken. Dat neemt niet weg dat media – zoals wat mij betreft ieder mens of orgaan – ook de morele taak hebben zich maatschappelijk verantwoord op te stellen. Maar welk mechanisme zou ervoor moeten zorgen dat media zichzelf censureren ten gunste van de (veiligheid) van de samenleving, als er een volk is dat uit een gezonde nieuwsgierigheid juist dit soort berichtgeving wil lezen? Ook hier botst het individuele rationalisme weer met dat van het collectief, maar het laatste wat we willen is de overheid als scheidsrechter die gaat bepalen welk “nieuws” er wel en niet in de krant mag. Is er een manier om in deze discussie het maatschappelijke belang te dienen zonder de democratische fundamenten onderuit te zagen?

Nationalisatie van banken

De financiele crisis heeft niet alleen in Nederland, maar ook in Europa, grote gevolgen voor de bancaire sector. In Nederland zijn drie van de vier grote banken (‘systeembanken’) inmiddels geheel of gedeeltelijk (weer) in handen van de overheid. Onlangs werd SNS Reaal genationaliseerd, iets wat eerder ook al bij ABN AMRO en gedeeltelijk bij de ING Bank gebeurde. De reden is duidelijk: deze banken mogen simpelweg niet verloren gaan omdat ze twee belangrijke publieke belangen dienen. Ten eerste de stabiliteit op de financiele markt en ten tweede, en dat is misschien nog wel de belangrijkste reden, de grote hoeveelheden spaargeld van de (Nederlandse) burger die aan deze banken zijn toevertrouwd. (Al heeft het verloren gaan van dit spaargeld natuurlijk ook weer grote gevolgen voor de economie, maar dat terzijde.)

Publieke dienstverlening

‘We hebben de financiële sector overal hard bij nodig: bij het oplossen van de problemen op de woningmarkt, met de pensioenen, in de zorg. Maar ze hebben kennelijk het idee dat ze niets meer goed kunnen doen en besluiten te zwijgen. Dat is de slechtst denkbare strategie. Bij het herstel van vertrouwen hoort ook eerlijk vertellen wat er aan de hand is,’ aldus Gerritse. Vervolgens staat in het artikel geschreven dat de AFM wil dat de banken de klanten centraal stellen. Ik ben het roerend met de AFM eens. De banken lijken de afgelopen jaren onvoldoende te hebben beseft dat ze naast een winstoogmerk ook een belangrijke publieke dienst verlenen. Die publieke dienstverlening is niet verdwenen nadat de banken zijn geprivatiseerd, of nadat zij hun dienstverlening hebben uitgebreid naar het buitenland of naar andere diensten. Soms lijken banken dit echter wel te denken – of ze zijn hun publieke taak op zijn minst uit het oog verloren. In het geval van SNS Reaal brachten problemen met de vastgoedinvesteringen de bank- en verzekeringstak in gevaar – met dreigende dramatische gevolgen voor gewone burgers. SNS Reaal had simpelweg onvoldoende oog voor zijn maatschappelijke taak en nam willens en wetens een risico met het spaargeld van burgers. Dat moet met dergelijke grote risico’s niet kunnen, en dus pleitte minister Dijsselbloem al voor opsplitsing van banken bij toekomstige financiele problemen – ook al bestrijden economen de mogelijkheden voor dergelijke plannen. De kern van de door Dijsselbloem aangedragen oplossing is echter helder.

Transparantie

In ieder geval lijkt het tijd voor een nieuw besef bij de banken. Een besef van de maatschappelijke rol die zij spelen. Meer transparantie zou hier een belangrijk onderdeel van kunnen zijn. Immers, wanneer een organisatie publieke diensten verleent, en zeker wanneer hier ook belastinggeld in wordt gepompt (wat bij de nationalisatie van de drie bovengenoemde banken ook is gebeurd – zij het waarschijnlijk niet structureel), kan transparantie naar de burger als publiek belang worden aangeduid. Bovendien is in het huidige crisisklimaat, dat voor een belangrijk deel wordt gevoed door de penibele situatie van veel banken, duidelijkheid en transparantie over de status van de crisis, plannen om de veiligheid van spaargeld te waarborgen en risico’s van de crisis voor het voortbestaan van de banken van belang. Om onnodige angst tegen te gaan, maar zeker ook om over structurele, toekomstige constructies en regulering van de bancaire sector te debatteren.

Het AFM is het met mij eens. ‘Maar de sector moet zelf nadenken en zelf laten weten hoe de toekomst eruitziet. Er is geen reden om daarin terughoudend te zijn, er is behoefte aan debat.’ Debat over de toekomst van de bankensector als belangrijk publiek belang. In deze crisistijd zou ik dat wel zo willen benoemen. Laat mij dan alvast een punt agenderen: het besef bij de banken dat ze naast winstmaximalisatie nog een belangrijk doel dienen, namelijk het verlenen van een publieke dienst. Zij hebben niet alleen met investeerders of klanten te maken, maar ook met burgers en mensen. Niet dat banken in hun strategie oneconomische keuzes moeten maken, integendeel. Maar qua risico’s, investeringen en visie lijkt me dit besef voor een bank een besef om in het oog te houden.

Misschien is dat besef wel het publieke belang dat we als samenleving moeten borgen: een structureel besef door de hele organisatie van top tot bottom. Het is immers wel ons spaargeld, waar die banken de verantwoordelijkheid voor dragen.

Dit artikel verscheen eerder op de site van Mart Waterval 

Nadat ik zelf een tijdje als student noodgedwongen bij dochteronderneming NatWest heb gezeten, ben ik daar inmiddels weggevlucht. En het verbaast me dat de Nederlandse overheid niet allang hetzelfde heeft gedaan. Misschien dat het Britse nieuws het niet redt tot de andere kant van het Kanaal, maar RBS is een incompetent en corrupt instituut dat nota bene op kosten van de Britse samenleving overeind wordt gehouden. Een overheid die serieus werk wil maken van het hervormen van de financiële sector, zou niets met een dergelijke bank te maken moeten willen hebben.

Op zich is het al vreemd dat de Nederlandse overheid bankiert bij een instelling die voor het overgrote deel in handen is van een andere staat. Nu snap ik dat we daar in het geval van het Verenigd Koninkrijk, anders dan wanneer het een Russische, Arabische of Chinese bank zou betreffen, niet gelijk hysterisch over doen. Desondanks blijft het opmerkelijk, vooral omdat de belangen van de Nederlandse en Britse regering als respectievelijk klant en aandeelhouder nog wel eens ver uit elkaar zouden kunnen liggen. Momenteel wordt RBS in goede Britse traditie vooral op ‘arms length’ bestuurd, oftewel niet door de overheid gecontroleerd. Maar met bijna 80% van de bevolking voor het in staatshanden houden van RBS, en bijna een derde voor het besturen van de bank als een daadwerkelijk genationaliseerd instituut, zou daar nog wel eens verandering in kunnen komen.

Veel belangrijker is echter dat RBS exemplarisch is voor het soort foute banken dat aan de grondslag lag van de kredietcrisis. RBS was één van de hoofdspelers in de LIBOR-fraude, waarbij een stel grote banken de rentestand manipuleerde en zo miljarden verdiende op kosten van vrijwel de gehele rest van de wereld. De bank was eveneens betrokken bij een schandaal waarin banken bewust ongunstige en verliesgevende verzekeringsproducten verkochten aan ondernemers. Investeerders hebben de bank inmiddels aangeklaagd voor misleiding in verband met de verkoop van aandelen in 2008, toen RBS wanhopig op zoek was naar kapitaal om de kater van de overname van ABN AMRO te boven te komen.

Maar terwijl het ene na het andere schandaal boven water komt, de bank zich verwikkeld ziet in rechtszaken en miljarden moet reserveren om boetes te betalen, gaat draait de bonuscarrousel bij RBS vanzelfsprekend gewoon door. De topman van RBS mocht £2.2m naar huis nemen, terwijl de best betaalde werknemer £5.5m uitgekeerd kreeg. Dat de bank en dochteronderneming NatWest afgelopen jaar ook nog eens het ene IT-fiasco op het andere wisten te stapelen, is eigenlijk de moeite van het vermelden niet eens meer waard.

Zolang de Nederlandse overheid haar geld stalt bij een corrupt en onboetvaardig instituut als RBS, heeft de belofte om het financiële bestel te hervormen geen greintje geloofwaardigheid. Als de regering wil dat banken zich dienstbaarder gaan opstellen en burgers hierin goed geïnformeerde keuzes maken, moet ze zelf het goede voorbeeld geven en leiderschap tonen. Er zijn alleen in Nederland al genoeg banken met een beter rapport op het gebied van sociale verantwoordelijkheid. Natuurlijk, RBS heeft ooit een aanbestedingsprocedure gewonnen, en het overstappen zal vast geen kleine operatie zijn. Maar wanneer wij als gewone werknemers ons volslagen onbekwaam of crimineel betonen, worden we ook op straat gezet. Dat de Nederlandse burger nu een incompetente en frauduleuze bank met bijbehorende bonusbobo’s sponsort, is dan ook volstrekt onaanvaardbaar.

Natuurlijk smeekt een zelfgenoegzame compositie die symbolisch pretendeert te zijn voor monarchielievend Nederland om kritiek. Moet kunnen. Wie stelt “hét Koningslied” te schrijven moet tegen een stootje kunnen. Tussen jou en mij: het originele “We are the world” vond ik muzikaal al tenenkrommend genoeg, en aangezien er bij dit nummer enkel Nederlandse bierpensen worden gevuld zap ik liever ongefrustreerd weg. LEKKER BELANGRIJK ALLEMAAL! Toch konden velen zich niet bedwingen de auteur op de persoon aan te vallen.

Er is de laatste tien jaar op het digitale open riool een trend ontstaan van ordinaire verbale aanvallen over alles dat de gefrustreerde internetgebruiker niet aanstaat. Doodsbedreigingen en aanvallen in de persoonlijke sfeer zijn daarbij aan de orde van de dag. Voornamelijk extreemrechts (waaronder een groot deel van de PVV aanhang) maakt zich hier in Nederland schuldig aan, maar ook extreemlinks kan er wat van. De afgelopen week was er echter één hater die mijn verbazing nog wist te wekken: John “de W van Waar de fuck ben jij mee bezig?” Ewbank.

Na een weliswaar negatieve maar verder weinig schokkende tweet slaat het genie achter Marco Borsato’s “Rood” en “Binnen” keihard terug:

Nu vind ik het al weinig sympathiek om iemand een standje te geven met een belediging over diens kind, maar in zijn woede ziet Ewbank waarschijnlijk ook nog over het hoofd dat de betreffende baby hoogstwaarschijnlijk andermans kleine kindje betreft: de Nicolette is immers kraamverzorger en op haar profielfoto aan het werk, zo verklapt haar uniform. Niet per se de stylo voor de hofcomponist wellicht.

Bovenstaande tweet is honderden keren geretweet en ook door diverse grote media overgenomen. Er is geen wet die dat verbiedt, en dat is goed. Maar omdat de opmerking van Ewbank naar mijn mening over de rug gaat van een onschuldig kind, wat me erg kwetsend lijkt voor diens ouders, vind ik het stijlloos dat websites van “kwaliteitskranten” bovenstaande afbeelding in ongecensureerde vorm overnemen.

In het GeenStijl-era lijkt vaak te gelden: kunnen is doen. In de meeste gevallen is die opvatting onschuldig en zelfs vermakelijk. In dit geval overheerst bij mij een onbehaaglijk gevoel van onfatsoen.

* de follow-up op dit artikel heet Zelfcensuur voor iedereen

Voor ik begin met minder subtiele opmerkingen: het volgende is niet negatief bedoeld tegenover degenen die werken in de sectoren waar ik het over heb. De mensen zijn zeker nodig en het is nuttig werk. Echter, er zijn blijkbaar te veel mensen die dergelijk werk willen doen. Bovendien vind ik de bijbehorende mbo-opleidingen weinig toevoegen.

In de brief aan de Tweede Kamer van Bussemaker lezen we “Grote opleidingen als verkoper detailhandel (niveau 2) en vakbekwaam medewerker dierverzorging (niveau 3) kenmerken zich meerjarig door een hoge werkloosheid (respectievelijk 17% en 22% over periode 2006-2011). Ook zijn gediplomeerden van deze opleidingen vaker buiten het eigen domein en onder het niveau werkzaam.”

No shit Sherlock. Voor de duidelijkheid: met deze opleidingen ben je gecertificeerd om respectievelijk spijkerbroeken te verkopen en om huisdieren & klein vee te verzorgen. Heb je daar nou echt een vakopleiding voor nodig?

Laat me een situatie schetsen over hoe je in een winkel komt te werken. 1) Jij bent een persoon die via via met een of andere baas van een winkel in contact komt; 2) hij/zij zoekt iemand om de spijkerbroeken op te vouwen en af te rekenen, met hopelijk ook nog wat servicegerichtheid; 3) je hebt werk. Gaat diegene van je verlangen dat je een niveau 2 verkoper bent? Nope – dagje of drie meelopen met een huidige medewerker en je leert ook ongeveer alles wat er te leren is. Als er tegelijk iemand anders langs komt die veel enthousiaster overkomt, of er alleen maar leuker uit ziet en daarmee klanten naar de winkel kan trekken, dan nemen ze diegene aan.

Daar sta je dan, met je diploma spijkerbroeken verkopen. Gelukkig gaat een deel van de afgestudeerden vervolgens buiten de sector aan de slag, wat bewijst dat je prima een vak kan leren door het te doen. Degenen die minder geluk hebben en thuis zitten hadden waarschijnlijk achteraf gezien liever een kansrijkere opleiding genoten, zoals een binnen de techniek.

Helaas weet ik niet uit ervaring hoe de gemiddelde mbo’er zijn keuze voor een opleiding maakt, maar aangezien ik een jaar de voorlichting (ofwel recruitment) van mijn faculteit heb gedaan, heb ik daarmee wel ervaring in het hoger onderwijs. Hoe kiezen vwo’ers voor een universiteit? Op basis van wat ze in leuke foldertjes lezen, hun indruk van de meeloopdag, wat hun vrienden gaan doen en/of waar hun passie ligt. Dit rapport van Surf bevestigt mijn eigen observaties: slechts 47% van de vwo’ers bekommert zich bewust om de kans op een baan. Ik kan me niet voorstellen dat een zestienjarige vmbo’er een meer rationele keuze maakt dan een achtienjarige vwo’er, dus zo’n 40-50% van de mbo’ers zal niet lang over baanperspectief gedacht hebben bij het kiezen van de opleiding “verkoper detailhandel (niveau 2)”.

Het is daarom prima dat de overheid de (v)mbo’ers een beetje helpt. Bussemaker neemt hiervoor een prima initiatief, door enerzijds enkele tientallen miljoenen te investeren in voorlichting, en anderzijds opleidingen waar teveel plekken voor beschikbaar zijn te sluiten door hun financiering te stoppen en ze geen diploma’s meer te laten verstrekken. Zo krijgen de werkgevers de geschoolde vakmensen die ze zoeken en voorkomen we werkloosheid.

Amsterdam wil 150.000 ballonnen oplaten met de troonwisseling. Lees: 150.000 plastic zakken uitstrooien over de Provincies Noord-Holland, Utrecht en Zuid-Holland ter meerdere eer en glorie van het koningspaar. Voor dit grapje is zo’n 150 ton helium nodig (reken ongeveer 1 liter per ballonnetje, met conservatieve schatting van verspilling bij het vullen), terwijl we midden in een Helium-crisis zitten. Ofwel: een typisch cadeau dat lijkt voort te komen uit het 20^e eeuwse denkbeeld van verspilling en vervuiling.

Weliswaar gaat het volgens burgemeester Eberhard van der Laan om biologisch afbreekbare ballonnen. Maar ook 150.000 biologisch afbreekbare ballonnen zullen nog jarenlang in het leefmilieu te vinden zijn, waar ze veel dierlijke slachtoffers zullen maken.

Gemeente Amsterdam doet haar duurzame best

Zo’n 150.000 ballonnen-actie druist natuurlijk volledig in tegen wat de gemeente Amsterdam zelf uitdraagt met prachtige slogans zoals: ‘Amsterdam beslist duurzaam‘. En haar stempel wil drukken als duurzame gemeente. ‘Kringlopen in beeld’, ‘Leidraad duurzaam inkopen’ of ‘Cradle tot Cradle’, Amsterdam doet het allemaal. Lukraak een paar voorbeelden waar de hoofdstad zoal mee bezig is:

• In stadsdeel Amsterdam Oost staan ‘zes slimme perscontainers voor de inzameling van plastic afval, die werken op zonne-energie’.
• In de ArenA liet men op 11/11/11, de Dag van de Duurzaamheid  Ajaxfans zitten op  ‘op duurzaam suiker’ (Serieus: ik verzin dit niet).
• En ook bij grote evenementen zoals TroonswisselingenSail Amsterdam  vindt de Gemeente Amsterdam het belangrijk dat ‘wordt ingezet op duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord evenementenmanagement’.

Maar met deze actie om 150.000 plastic zakken zomaar in de natuur te ‘gooien’ – al dan niet met vertraging door extra helium te verspillen – gaat onze hoofdstad lijnrecht in tegen al haar eigen prachtige duurzaamheids-initiatieven waarmee deze zelfde gemeente haar ondernemers, bewoners, en bezoekers probeert te verleiden tot een schoner en duurzamer Amsterdam. En daarmee ook tegen het ideaalbeeld waar deze projecten voor staan.

Gemeenteraad zet ook graag in op duurzaam

Ook de Amsterdamse gemeenteraad is regelmatig met duurzaamheidsvraagstukken bezig: In 2012 nam men unaniem (!) een motie aan om zwerfplastic tegen te gaanen duurzame tassen te introduceren, bij onder meer  supermarkten.

Gemeenteraadsleden en politici deden van harte mee bij het initiatief van “Plastic Visschen“, in de Amsterdamse grachten. Hier werd met bootjes door de Amsterdamse grachten gevaren om alle drijvende plastic vuilnis er uit te vissen. En via deze positieve actie vroeg men aandacht voor het globale idee van de hoeveelheid plastic die we in de natuur plempen en een immense plastic vuilnisbelt creëert in de oceaan: de kunststofarchipel… waar deze 150.000 helium-gevulde plastic zakken, uiteindelijk ook weer aan bijdragen.

Helium-crisis? Helium-crisis!

Tenslotte raakt deze 150.000-voudige ballonnen-waanzin ook de kern van de huidige helium-crisis.
Helium is een element, we kunnen het niet zelf fabriceren. Het is een steeds schaarser wordende eindige grondstof en wordt al sinds 1925 beschouwd als strategische grondstof. Toch is er een steeds grotere vraag naar Helium: in de industrie, het wetenschappelijk onderzoek, en in ziekenhuizen. Helium wordt gebruikt vanwege de super-koelende eigenschappen, voor supergeleidende magneten bijvoorbeeld (zoals in MRI-scanners) maar ook voor de omgeving waarin we optische fibers en LCD-schermen kunnen fabriceren. De Helium-criss is niet een alom-bekend fenomeen, misschien ligt daar ook een vraag voor de nieuwsmedia?

Schattingen geven dat de heliumvoorraadnog voor slechts 25 à 30 jaar toereikend is. Nu zal eenmalig 150.000 ballonnen niet direct een gigantisch gat in de huidige wereldvoorraad eten, maar een dergelijke actie is een verkeerd signaal.

Geen dikke middelvinger, maar duurzaam en schoon!

Het is triest om jezelf als gemeente zo onderuit te halen. In het bijzonder omdat het onze hoofdstad betreft. Een trotse gemeente die dus enerzijds veel moeite, mensen en middelen wil steken in maatregelen die aandacht geven aan duurzaamheid en verspilling, maar nu dus in haar dikke middelvinger opsteekt tegen al deze initiatieven en het ideaal waar zij voor staan. Want bij duurzaamheid gaat het niet om iets wat je een keertje ‘voor de leuk’ doet, maar om een basishouding die voortkomt uit gezond en verantwoord nadenken over de eigen leefomgeving.

Dus, lief Amsterdam, kom alsjeblieft ook nu met dat duurzame verstand, en schuif dit waanzinnige plan aan de kant. Kom als hoofdstad met iets prachtigs. Iets dat niet een dikke middelvinger uitsteekt, maar juist erkenning en besef uitdraagt van de tijden waarin we leven. Waar we later zonder schaamte en schande op terug kunnen kijken. En onze hoofdstad aan het begin van de 21e eeuw zichzelf niet belachelijk maakt door enerzijds een veelzijdige kamasutra van duurzame verleiding te betrachten, en anderzijds nietsontziend de stad en provincie te treffen met een on-majesteitelijke plastic lozing.

Dit weblog is ook te lezen op de site van Ernstjan van Doorn

Laat leraren maar zeuren over volle klassen, economisch gezien zijn die juist gunstig. Want iets vollere klassen leveren maar een ‘gering’ kwaliteitsverlies op. Een duidelijke win-winsituatie: de leraar werkt wat harder en de kosten per kind kunnen omlaag. En het is maar een klein beetje slechter voor de kwaliteit van het onderwijs.

Een soortgelijke redenering gaat op voor de prestatiebeloning voor leraren. Want als je iemand beter beloont, gaat hij natuurlijk harder werken. Dat onderzoek in de Verenigde Staten duidelijk aangeeft dat het niet helemaal zo werkt, doet er uiteraard niet toe. Dat bestuurders aangeven niet in staat te zijn hun docenten objectief te vergelijken, dat leraren aangeven niet op prestatieloon te wachten en dat de praktijk uitwijst dat de geschiedenisdocent altijd populairder is dan de wiskundedocent, al helemaal niet. Het economische model achter prestatiebeloning staat als een huis en daar gaat het om!

Pluskudo’s gaf het CPB ook voor politieke partijen die bij de laatste verkiezingen de studiefinanciering wilden afschaffen en in plaats daarvan een leenstelsel in hun programma hadden staan. Immers: “studeren is een investeringsbeslissing. Een scholier weegt de kosten van hoger onderwijs af tegen de opbrengsten (verwacht loon)”. Ja, het CPB weet als geen ander de motivatie van 17- en 18-jarigen om wel of niet te gaan studeren.

Dat bovenstaande redeneringen voor een weldenkend mens bestaan uit volslagen geraaskal, is duidelijk. De echte wereld zit anders in elkaar. Helaas voor Nederland leven veel CPB-economen niet in de echte wereld, maar in de heilstaat Economië, waar alle mensen voorspelbaar handelen, enkel en alleen op basis van rationele en financiële argumenten. Dat gaat zelfs zo ver dat wanneer de werkelijkheid niet past in het model van het CPB, het de werkelijkheid is die wordt aangepast en niet het model.

Frappant voorbeeld daarvan is het recente onderzoek van het CPB naar de gevolgen van de invoering van een leenstelsel. Om maar uit te komen bij de gewenste uitkomst (‘nee hoor, hoge schulden hebben helemaal geen nadelig effect’) zijn de rekenmeesters van het CPB uitgegaan van een driejarige hbo-bachelor. Inderdaad, die bestaat niet. Toch hebben de ‘onderzoekers’ een situatie waarbij studenten drie jaar lenen in plaats van vier als uitgangspunt genomen. Hierdoor is de uiteindelijke studieschuld in hun berekening veel lager dan in werkelijkheid. De redenering daarachter is dat er op veel hogescholen stages zijn van een jaar, waarvoor vaak een stagevergoeding wordt gegeven, en er dus gerekend kan worden met een driejarige hbo-bachelor. Die, nogmaals, niet bestaat. En waarmee alle studenten die geen of een lage stagevergoeding krijgen, of die geen of slechts kort stage lopen, vakkundig buiten de berekening worden gehouden. Bovendien zijn de rekenwonders er in hun onderzoek van uitgegaan dat alle studenten thuis wonen en is gerekend met de lage beurs voor thuiswonende studenten en niet met de veel hogere beurs die uitwonende studenten krijgen. Het verschil na vier jaar studie is ongeveer 9000 euro. Iedere student kan immers kiezen om thuis te blijven wonen… Overigens, zelfs al zouden alle studenten dat doen, dan hebben ze wel extra reiskosten. Gek genoeg zijn die níet meegerekend door het CPB.

Het is treurig duidelijk dat dit soort ‘onderzoek’ enkel dient om vooraf getrokken conclusies te bevestigen. Ondanks dit soort fratsen geldt het CPB over het algemeen als betrouwbaar en is het vaak leidend voor politieke partijen bij het opstellen van de verkiezingsprogramma’s. De geloofwaardigheid van het CPB is zo groot dat politieke partijen hun eigen idealen aan de kant zetten, om op die manier zo veel mogelijk aan de ideale wereld van het planbureau te voldoen. GroenLinks kieperde bijvoorbeeld het idee om in plaats van de studiefinanciering een studieloon in te voeren overboord op aandringen van het CPB. Niet omdat het idee achterhaald of niet werkbaar blijkt te zijn (dat is immers nooit fatsoenlijk onderzocht), maar omdat het CPB van mening is dat studieloon niet deugt en het weigert door te rekenen. Een dergelijk stelsel opnemen in je verkiezingsprogramma zorgt voor een lagere score op het CPB-lijstje en dat is natuurlijk niet de bedoeling.

Eigenlijk had GroenLinks moeten zeggen: “Pleur maar op, CPB. Met jullie totaal van de werkelijkheid losgezongen economisch wensdenken en selectieve blindheid voor onderzoek dat niet in jullie straatje past.” En eigenlijk moeten álle politieke partijen dat zeggen, nu steeds duidelijker wordt dat een stel economen met oogkleppen op het politieke debat gijzelt. Zelfs de Koninklijke Academie voor de Wetenschappen (KNAW), niet het meest activistische gezelschap, luidde onlangs de noodklok over de manier waarop het CPB zijn werk doet en de negatieve gevolgen die dat heeft voor onderwijs, onderzoek en samenleving. Ook elders klinkt kritiek. Het is te hopen dat partijen de politieke moed vinden om dit aan te pakken.

Overigens, mocht het schuldenstelsel leenstelsel voor studenten sneuvelen in de Eerste Kamer, ondanks de lobby van ons economisch onderzoeksinstituut, dan hebben wij wel een suggestie voor een alternatieve bezuiniging. U mag raden: het doet economisch onderzoek, zou onafhankelijk moeten zijn en er werken meer dan honderd goedbetaalde mensen, aangevoerd door een directie in schaal 19. Daar moet toch aardig wat geld te halen zijn, dat beter besteed kan worden aan de toegankelijkheid van ons onderwijs dan aan een club die adviezen schrijft voor Economië in plaats van de werkelijke wereld.

 Lisa Westerveld en János Betkó vragen zich oprecht af hoe de auteurs van het CPB-stuk over het ‘geliefde leenstelsel’ zelf hun studiekeuze hebben gemaakt.

Dit stuk is in aangepaste versie verschenen op de site van De Helling